Ağırlıklı Ortalama Alış Maliyeti Nasıl Hesaplanır? Farklı Fiyatlarla Alınan Stokta Kâr
Aynı ürün farklı partilerde farklı fiyattan alındığında ürün kârı için tek bir maliyet gerekir. Ağırlıklı ortalama formülünü, üç partilik örnek hesabı, yeni parti gelince güncellemeyi ve maliyetin kâr hesabında güncel tutulmasını anlatıyoruz.
Bu yazıda (8 başlık)
Ağırlıklı ortalama maliyet, aynı ürünü farklı zamanlarda farklı fiyatlarla aldığınızda elinizdeki stoğun birim başına ortalama maliyetidir. Her partinin toplam tutarı toplanır ve toplam adede bölünür; böylece çok adet aldığınız parti ortalamayı daha fazla etkiler. Ürün kârını, taban fiyatı ve kampanya sınırını hesaplarken tek bir maliyet rakamına ihtiyacınız olduğunda en pratik yöntem budur.
Bu yazıda farklı alış fiyatlarının neden sorun yarattığını, ağırlıklı ortalama formülünü, üç partilik bir örnek hesabı, yeni parti geldiğinde ortalamanın nasıl güncelleneceğini ve maliyeti toplu olarak güncel tutmayı anlatıyoruz.
Sorun: aynı ürün, farklı alış fiyatları
E-ticarette aynı ürünü yıl boyunca tek fiyattan almak neredeyse imkânsızdır. Tedarikçi zam yapar, kur değişir, büyük adette indirim alırsınız, nakliye bedeli partiden partiye farklı çıkar. Sonuçta deponuzda aynı stok kodlu ürünlerin bir kısmı 50 TL'ye, bir kısmı 60 TL'ye gelmiştir. Bu durumda şu soruların cevabı belirsizleşir:
- Bugünkü siparişin kârını hangi maliyetle hesaplayacağım?
- Kampanyada fiyatı en fazla ne kadar indirebilirim?
- Ürün gerçekten kâr ediyor mu, yoksa son partiyle zarara mı geçtim?
Üç yaygın yaklaşım vardır ve her biri farklı sonuç verir:
| Yöntem | Kullandığı maliyet | Ne zaman uygun? |
|---|---|---|
| İlk alış fiyatı | İlk partinin fiyatı | Neredeyse hiçbir zaman; eskidikçe yanıltır |
| Son alış fiyatı | En yeni partinin fiyatı | Fiyatlar hızla yükselirken yenileme kararları için |
| Ağırlıklı ortalama | Eldeki tüm partilerin adede göre ortalaması | Günlük kâr takibi ve ürün bazında kârlılık için |
Son alış fiyatı, ürünü yeniden alırken ne ödeyeceğinizi gösterdiği için fiyat artışı dönemlerinde önemlidir; bu konuyu kurla alınan üründe yenileme maliyeti yazımızda ayrıca ele aldık. Elinizdeki stoğun gerçek maliyetini ise ağırlıklı ortalama gösterir.
Bu yazıdaki hesap, fiyat ve kâr kararlarınız için yönetimsel bir hesaptır. Resmî kayıtlarınızda hangi stok değerleme yönteminin kullanılacağını mali müşavirinizle konuşun.
Ağırlıklı ortalama formülü
Ağırlıklı ortalama maliyet = Tüm partilerin toplam tutarı ÷ Tüm partilerin toplam adedi
Her partinin tutarı, adet ile birim alış fiyatının çarpımıdır. Partiye ait nakliye ya da ambalaj gibi alışa bağlı masraflar varsa onları da o partinin tutarına ekleyin:
Parti tutarı = Adet × Birim alış fiyatı + Partiye ait masraflar
Neden basit ortalama yanlıştır?
Üç farklı fiyatı toplayıp üçe bölmek, her partinin aynı adette olduğunu varsayar. Oysa 100 adetlik parti ile 200 adetlik parti elinizdeki stoğu aynı oranda etkilemez. Ağırlıklı ortalama, her fiyatı o fiyattan aldığınız adet kadar hesaba katar.
Örnek: üç parti alım
Bir çelik termosu üç partide aldığınızı düşünelim. Rakamlar örnektir ve alış fiyatları KDV dahildir; kendi hesabınızda alış fiyatlarını hep aynı biçimde (ya hep KDV dahil ya hep KDV hariç) girin.
| Parti | Adet | Birim alış fiyatı | Parti tutarı |
|---|---|---|---|
| 1. parti (eylül) | 100 | 50,00 TL | 5.000 TL |
| 2. parti (ekim) | 200 | 56,00 TL | 11.200 TL |
| 3. parti (kasım) | 150 | 60,00 TL | 9.000 TL |
| Toplam | 450 | 25.200 TL |
Ağırlıklı ortalama = 25.200 ÷ 450 = 56,00 TL
Basit ortalama ise (50 + 56 + 60) ÷ 3 = 55,33 TL çıkardı. Fark birim başına 67 kuruş gibi küçük görünse de 450 adette yaklaşık 300 TL'lik bir sapmadır ve partiler arasındaki fiyat farkı büyüdükçe bu sapma da büyür.
Maliyet seçimi kârı nasıl değiştirir?
Aynı termosu Trendyol'da 249,90 TL'ye sattığınızı, komisyonun örnek olarak %20 (KDV dahil, üzerine KDV eklenmez) ve kargonun 70 TL olduğunu varsayalım. Komisyon 249,90 × 0,20 = 49,98 TL'dir.
| Kullanılan maliyet | Maliyet | Size kalan (KDV dahil) |
|---|---|---|
| İlk alış fiyatı | 50,00 TL | 79,92 TL |
| Ağırlıklı ortalama | 56,00 TL | 73,92 TL |
| Son alış fiyatı | 60,00 TL | 69,92 TL |
İlk alış fiyatıyla hesap yapan bir satıcı ürün başına 6 TL fazla kâr ettiğini düşünür. Kampanya kararlarını bu iyimser rakamla verirse indirimi gereğinden fazla yapabilir. Kendi oranlarınızı Trendyol komisyon oranları sayfasından kontrol edin.
Excel'de tek formülle
Partileri bir tabloya yazdıysanız, adetler B2:B4 ve birim fiyatlar C2:C4 hücrelerinde ise ağırlıklı ortalama şu formülle bulunur:
=TOPLA.ÇARPIM(B2:B4;C2:C4)/TOPLA(B2:B4)
TOPLA.ÇARPIM (SUMPRODUCT) her satırda adet ile fiyatı çarpıp toplar, TOPLA (SUM) da toplam adedi verir. Partiye ait masrafları ayrı bir sütunda tutuyorsanız, birim fiyat yerine parti tutarı sütununu toplayıp toplam adede bölün.
Yeni parti gelince güncelleme
Ortalama maliyet sabit değildir; her yeni parti geldiğinde yeniden hesaplanır. Bu yönteme hareketli ortalama da denir. Önemli nokta şudur: yeni ortalama, satılıp giden ürünlerle değil, elinizde kalan stokla yeni partinin birleşimiyle hesaplanır.
Yeni ortalama = (Kalan stok adedi × Mevcut ortalama + Yeni parti tutarı) ÷ (Kalan stok adedi + Yeni parti adedi)
Örneğe devam edelim. 450 adetten 330'unu sattınız; elinizde 56,00 TL ortalama maliyetle 120 adet kaldı. Şimdi 62,00 TL'den 300 adetlik yeni bir parti geldi:
- Kalan stokun değeri: 120 × 56,00 = 6.720 TL
- Yeni parti tutarı: 300 × 62,00 = 18.600 TL
- Toplam: 6.720 + 18.600 = 25.320 TL, toplam adet: 120 + 300 = 420
- Yeni ortalama: 25.320 ÷ 420 = 60,29 TL
Satışlar ortalamayı değiştirmez; yalnız kalan adedi azaltır. Ortalamayı değiştiren, yeni bir partinin farklı bir fiyatla gelmesidir.
İade ve fire ortalamayı değiştirir mi?
- Satılabilir iade: Stoğa ortalama maliyetle geri döner; ortalama değişmez, yalnız adet artar. Gelen ürünün gerçekten satılabilir olup olmadığını kontrol etmeden stoğa almayın.
- Fire ve hasar: Kaybolan ya da satılamayan ürün kalan adedi azaltır ama ortalamayı değiştirmez. Kaybı ayrıca kayda alın; aksi halde ürünün kârlılığı olduğundan iyi görünür.
- Tedarikçi iadesi: Bir partinin bir kısmını tedarikçiye iade ettiyseniz, o partinin adedini ve tutarını düzeltip ortalamayı yeniden hesaplayın.
Ne sıklıkla güncellemeli?
En doğrusu her mal kabulünde güncellemektir. Bu, stok takibini Excel'de yapıyorsanız mal kabulü satırını girerken ortalamayı da yeniden hesaplamak anlamına gelir. Hareket tablosu kurmayı Excel stok takip şablonu yazımızda anlattık; aynı tabloya bir "birim alış fiyatı" sütunu ekleyerek ortalamayı ürün bazında takip edebilirsiniz.
Maliyeti toplu güncellemek
Ortalamayı hesaplamak işin yarısıdır; asıl önemli olan, kâr hesabı yaptığınız her yerde bu rakamın güncel olmasıdır. Ürün maliyeti eski kalırsa kâr raporları, taban fiyat ve kampanya hesapları yanlış çıkar.
Pratik bir rutin şöyle kurulabilir:
- Mal kabulünde not alın. Gelen partinin adedini, birim fiyatını ve partiye ait masrafları kaydedin.
- Ortalamayı hesaplayın. Yukarıdaki formülle ürün bazında yeni ortalamayı bulun.
- Değişenleri toplayın. Bir hafta içinde ortalaması değişen ürünleri tek bir listede biriktirin.
- Toplu güncelleyin. Listeyi kullandığınız sisteme toplu olarak yükleyin.
- Fiyatı kontrol edin. Ortalaması belirgin yükselen ürünlerde satış fiyatının hâlâ kâr bırakıp bırakmadığına bakın.
Hastürk CRM'de alış fiyatı ürün kartında tutulur ve Excel dosyasıyla fiyat ve stokla birlikte toplu olarak güncellenebilir; adımlarını Excel ile toplu fiyat ve stok güncelleme yazımızda anlattık. Ortalamayı kendi tablonuzda hesaplayıp alış fiyatı sütununa yazmanız yeterlidir. Kâr-zarar bölümü ise komisyon, kargo ve diğer kesintileri pazaryeri faturalarından alıp ürün kartındaki alış fiyatıyla birlikte ürün bazında kârı gösterir; alış fiyatı eksik ürünler uyarıyla işaretlenir.
Ortalama yükseldiğinde fiyatı gözden geçirin
Ortalama maliyet her arttığında taban fiyatınız da yükselir. Örnekteki termosta ortalama 56,00 TL'den 60,29 TL'ye çıktığında, aynı satış fiyatıyla ürün başına kalan tutar 4,29 TL azalır. Yeni maliyetle doğru fiyatı bulmak için satış fiyatı hesaplama aracını, zarar etmeden inebileceğiniz alt sınır için taban fiyat rehberimizi kullanabilirsiniz. Ürün maliyetinin hangi kalemlerden oluştuğunu da ürün maliyeti yazımızda ele aldık.
Sık yapılan hatalar
- Basit ortalama kullanmak: Partilerin adedini hesaba katmadan fiyatların ortalamasını almak.
- Partiye ait masrafları unutmak: Nakliye ve ambalaj gibi kalemleri maliyete eklememek, kârı olduğundan yüksek gösterir.
- Satılan ürünleri ortalamaya katmak: Yeni partiyle birleştirirken toplam alınan adedi değil, elde kalan adedi kullanın.
- Ortalamayı güncellememek: Bir kez hesaplayıp aylarca aynı rakamla devam etmek, fiyat artışı dönemlerinde kârı sessizce eritir.
- KDV'yi karıştırmak: Bazı partileri KDV dahil, bazılarını KDV hariç girmek ortalamayı bozar. Tek bir biçim seçin.
Sık sorulan sorular
Ağırlıklı ortalama maliyet nasıl hesaplanır?
Her partinin adedini birim alış fiyatıyla çarpıp parti tutarını bulun, tüm parti tutarlarını toplayın ve toplam adede bölün. Örneğin 100 adet 50 TL, 200 adet 56 TL ve 150 adet 60 TL'lik partilerde toplam 25.200 TL ÷ 450 adet = 56,00 TL'dir.
Satış yaptıkça ortalama maliyet değişir mi?
Hayır. Satış yalnız eldeki adedi azaltır. Ortalama, farklı fiyatlı yeni bir parti geldiğinde değişir; yeni ortalama, kalan stokun değeri ile yeni parti tutarının toplamının toplam adede bölünmesiyle bulunur.
Son alış fiyatını mı, ortalamayı mı kullanmalıyım?
Günlük kâr takibi ve ürün bazında kârlılık için ağırlıklı ortalama daha doğru tablo verir. Fiyatların hızla yükseldiği dönemlerde ise satış fiyatını belirlerken son alış fiyatını, yani ürünü yeniden alma maliyetini de dikkate alın.
Nakliye masrafını maliyete eklemeli miyim?
Partiyi size getirmek için ödediğiniz nakliye gibi masrafları o partinin tutarına eklemek, birim maliyeti daha gerçekçi yapar. Müşteriye gönderdiğiniz kargoyu ise ürün maliyetine değil, sipariş giderlerine yazın.
Ortalama maliyeti ne sıklıkla güncellemeliyim?
En doğrusu her mal kabulünde güncellemektir. Bu mümkün değilse haftalık olarak ortalaması değişen ürünleri toplayıp toplu güncelleyin; fiyat artışı dönemlerinde bu aralığı uzatmayın.
Sonuç
Aynı ürünü farklı fiyatlarla aldığınızda tek bir doğru maliyete ihtiyacınız vardır: ağırlıklı ortalama. Parti tutarlarını toplayıp toplam adede bölün, her yeni partide kalan stokla birlikte yeniden hesaplayın ve sonucu kâr hesabı yaptığınız her yerde güncel tutun. Ürün bazında gerçek kârınızı kesintilerle birlikte görmek isterseniz demo talep ederek paneli kendi verinizle deneyebilirsiniz.
