Ekonomik Sipariş Miktarı (EOQ) Nedir? Tedarikçiden Ne Kadar Mal Almalısınız

Ekonomik sipariş miktarı (EOQ, Economic Order Quantity), sipariş verme maliyeti ile stok tutma maliyetinin yıllık toplamını en aza indiren sipariş miktarıdır. Formülü EOQ = √(2 × D × S ÷ H) şeklindedir: D yıllık talep, S sipariş başına sabit maliyet, H bir birimi bir yıl stokta tutmanın maliyetidir. Sonuç, tedarikçiden bir seferde kaç adet almanız gerektiğini gösterir.

Bu yazıda EOQ'nun mantığını, formülün her bileşenini nasıl bulacağınızı, bir e-ticaret ürünü için adım adım hesabı, tedarikçi toplu alım indirimi sunduğunda nasıl karar vereceğinizi ve formülün sınırlarını anlatıyoruz. Örnekteki tüm tutarlar açıklayıcı örnektir.

EOQ nedir?

Tedarikçiden mal alırken iki maliyet birbirine karşı çalışır:

• Sık ve az alırsanız stokta az ürün tutarsınız, paranız rafa bağlanmaz; ama her siparişin sabit maliyetini (nakliye, mal kabul, sipariş hazırlığı) yılda çok kez ödersiniz.
• Seyrek ve çok alırsanız sipariş maliyeti azalır; ama depoda uzun süre bekleyen ürün alan kaplar, sermaye bağlar, eskime ve hasar riski taşır.

EOQ bu iki maliyetin toplamının en düşük olduğu noktayı bulur. Bu noktada yıllık sipariş maliyeti ile yıllık stok tutma maliyeti birbirine eşittir.

EOQ "ne kadar" sorusunu yanıtlar. "Ne zaman" sorusunun yanıtı ise yeniden sipariş noktasıdır: stok belirli bir seviyeye düştüğünde EOQ kadar sipariş verirsiniz. İkisi birlikte basit ama sağlam bir stok yenileme düzeni kurar.

Formül ve bileşenleri

EOQ = √(2 × D × S ÷ H)

D: Yıllık talep

Ürünün tüm kanallardaki toplam satışını kullanın. Yalnız bir pazaryerinin satışına bakarsanız talebi eksik hesaplarsınız. Satışlar mevsimselse yıllık toplamı kullanmak yerine sezonu ayrı planlamak daha doğrudur; bunu sınırlar bölümünde ele alıyoruz.

S: Sipariş başına maliyet

Sipariş adedinden bağımsız olarak, her sipariş verdiğinizde bir kez ödediğiniz giderlerdir:

• Tedarikçiye sipariş hazırlama ve takip için harcanan personel zamanı
• Nakliyenin sabit kısmı (araç ya da sevkiyat başına ücret)
• Mal kabul, sayım ve rafa yerleştirme işçiliği
• Ödeme, evrak ve kontrol işlemleri

Adet başına değişen giderler (birim nakliye payı, birim fiyat) S'ye girmez; onlar ürün maliyetinin parçasıdır.

H: Stok tutma maliyeti

Bir ürünü bir yıl boyunca depoda tutmanın maliyetidir. Çoğu zaman birim maliyetin yüzdesi olarak hesaplanır:

H = Birim maliyet × Yıllık stok tutma oranı

Stok tutma oranına şunlar girer:

• Sermaye maliyeti: Rafta bekleyen ürüne bağlanan paranın başka yerde kazandıracağı getiri ya da kredi maliyeti
• Depo alanı: Kira, raf ve depolama giderlerinin bu ürüne düşen payı
• Fire ve eskime: Hasar, kayıp, modası geçme, son kullanma riski
• Sigorta ve sayım işçiliği

Bu oran ürüne göre değişir. Yavaş eskiyen dayanıklı bir ürünle sezonluk bir moda ürününün oranı aynı olamaz. Kendi oranınızı bulmak için bu kalemlerin yıllık toplamını, ortalama stok değerinize bölebilirsiniz.

Adım adım örnek

Örnek bir çelik termos için:

• Yıllık talep (tüm kanallar): D = 4.800 adet (ayda ortalama 400)
• Sipariş başına sabit maliyet: S = 1.000 TL
• Birim maliyet 240 TL, yıllık stok tutma oranı %25: H = 240 × 0,25 = 60 TL

1. Adım: EOQ'yu hesaplayın

EOQ = √(2 × 4.800 × 1.000 ÷ 60) = √(9.600.000 ÷ 60) = √160.000 = 400 adet

2. Adım: Yıllık sipariş sayısını bulun

4.800 ÷ 400 = 12 sipariş, yani yaklaşık ayda bir.

3. Adım: Maliyetleri kontrol edin

• Yıllık sipariş maliyeti = (D ÷ Q) × S = 12 × 1.000 = 12.000 TL
• Yıllık stok tutma maliyeti = (Q ÷ 2) × H = 200 × 60 = 12.000 TL
• Toplam = 24.000 TL

Ortalama stokun Q ÷ 2 olmasının nedeni, stoğun sipariş geldiğinde Q'dan başlayıp sıfıra kadar düzenli azaldığının varsayılmasıdır. EOQ noktasında iki maliyetin eşit çıkması, hesabın doğru yapıldığını gösterir.

4. Adım: Farklı miktarları karşılaştırın

Tablodan önemli bir sonuç çıkar: toplam maliyet eğrisi EOQ civarında düzdür. 300 ya da 600 adet sipariş vermek, toplam maliyeti yalnız %4 ile %8 artırır. Yani EOQ'yu tam tutturmanız gerekmez; tedarikçinin koli adedine ya da palete yuvarlamak çoğu zaman sorun yaratmaz. Asıl kaçınılması gereken, EOQ'nun çok altında ya da çok üstünde sipariş vermektir.

Toplu alım indirimi varsa

Tedarikçiler sık sık "1.000 adet ve üzerine %3 indirim" gibi teklifler sunar. Bu durumda yalnız sipariş ve stok tutma maliyetine bakmak yetmez; yıllık alım tutarını da hesaba katmanız gerekir.

Yıllık toplam maliyet = (D × Birim fiyat) + (D ÷ Q) × S + (Q ÷ 2) × H

İndirimli fiyatla H de değişir, çünkü stok tutma maliyeti birim maliyete bağlıdır.

Örnek: %3 indirim

1.000 adet ve üzeri siparişte birim fiyat 240 TL yerine 232,80 TL olsun. H = 232,80 × 0,25 = 58,20 TL.

İndirimli seçenek yılda yaklaşık 24.660 TL daha ucuz. Ancak karar vermeden önce şunlara bakın:

• Nakit: Ortalama stok değeri 200 × 240 = 48.000 TL'den 500 × 232,80 = 116.400 TL'ye çıkıyor. Bu parayı bağlayabilir misiniz?
• Depo alanı: 1.000 termosu koyacak yeriniz var mı?
• Talep riski: Ürün yaklaşık 2,5 aylık satış kadar stokta bekleyecek. Bu sürede talep düşerse ya da yeni model çıkarsa ne olur?

Örnek: %1 indirim

Aynı eşikte indirim yalnız %1 olsaydı birim fiyat 237,60 TL, H = 59,40 TL olurdu. Yıllık toplam: 1.140.480 + 4.800 + 29.700 = 1.174.980 TL. Tasarruf yalnız 1.020 TL; iki buçuk kat fazla stok riski için çoğu zaman değmez.

Pratik kural: indirimin yıllık kazancı, artan stok tutma maliyetini ve taşıdığınız ek riski rahatça karşılamıyorsa EOQ'da kalın. Dövizle alınan ürünlerde kurun yönü de bu kararı etkiler; kur artışı beklentisi toplu alımı cazip gösterebilir ama bu bir tahmindir, garanti değildir.

EOQ'nun sınırları

EOQ basit ve güçlü bir başlangıç noktasıdır, ama bazı varsayımlara dayanır. Bu varsayımlar sizin ürününüzde geçerli değilse sonucu düzeltmeniz gerekir.

Varsayım 1: Talep sabit ve düzenli

Formül yıl boyunca aynı hızda satış olduğunu varsayar. Mevsimsel ürünlerde (mont, mayo, okul çantası) yıllık talep yerine sezon talebini kullanın ve sezon sonunda elde kalacak stoğu ayrıca düşünün. Kampanya dönemlerindeki ani artışlar için ayrı bir plan yapın.

Varsayım 2: Tedarik süresi sabit

EOQ tedarik süresini dikkate almaz. Tedarikçiniz bazen 10 günde, bazen 25 günde teslim ediyorsa, bu belirsizliği emniyet stoğuyla karşılamanız gerekir. Tedarik süresini nasıl ölçeceğinizi tedarik süresi (lead time) rehberimizde, emniyet stoğu hesabını ise emniyet stoğu yazımızda anlattık.

Varsayım 3: Sipariş tek seferde gelir

Formül siparişin tamamının aynı anda depoya girdiğini varsayar. Parça parça gelen teslimatlarda ortalama stok daha düşük olur.

Varsayım 4: Maliyetler doğru biliniyor

S ve H çoğu zaman tahmindir. Neyse ki formül karekök içerdiği için bu tahminlere çok duyarlı değildir: S'yi iki kat yanlış tahmin etseniz bile EOQ yalnız yaklaşık %41 değişir ve toplam maliyet eğrisi düz olduğu için maliyet etkisi daha da küçük kalır.

Varsayım 5: Kapasite sınırı yok

Depo alanınız, nakit durumunuz ya da tedarikçinin asgari sipariş miktarı EOQ'dan farklı bir miktarı zorunlu kılabilir. Bu durumda EOQ'ya en yakın uygulanabilir miktarı seçin.

EOQ'yu stok düzeninize yerleştirmek

EOQ'yu her ürün için ayrı ayrı hesaplamak gerekmez. Ürünlerinizi önce satış değerine göre sıralayın; cironun büyük kısmını getiren ürünler için EOQ'yu dikkatle hesaplayın, az satan ürünlerde daha basit kurallar yeterli olabilir. Bu sınıflandırmanın nasıl yapılacağını stok yönetimi yöntemleri yazımızda anlattık.

Hesap için ihtiyacınız olan en önemli veri, ürünün tüm kanallardaki gerçek satış hızıdır. Hastürk CRM'de tüm kanalların satışları tek raporda toplanır; stok senkronizasyonu bölümü de satış hızına göre stoğun kaç gün yeteceğini hesaplar ve yakında bitecek ürünler için uyarı verir. Bu uyarı, yeniden sipariş noktasına geldiğinizi gösteren pratik bir işarettir; ne kadar sipariş vereceğinizi ise EOQ hesabınız söyler.

Yılda bir ya da talep, tedarikçi fiyatı veya depo maliyeti belirgin değiştiğinde EOQ'yu yeniden hesaplayın.

Sonuç

Ekonomik sipariş miktarı, tedarikçiden bir seferde ne kadar alacağınızı sipariş maliyeti ile stok tutma maliyetini dengeleyerek belirler. Formül basittir, ama asıl değeri yıllık talep, sipariş başına maliyet ve stok tutma oranı üzerine düşünmeye zorlamasıdır. Toplu alım indirimlerini toplam maliyetle karşılaştırın, mevsimsellik ve tedarik süresi belirsizliği için sonucu düzeltin, EOQ'yu yeniden sipariş noktası ve emniyet stoğuyla birlikte kullanın. Tüm kanallarınızdaki satış hızını ve tükenme tahminlerini tek ekranda görmek için canlı demoyu inceleyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Ekonomik sipariş miktarı nasıl hesaplanır?

EOQ = √(2 × D × S ÷ H) formülüyle. D yıllık talep, S sipariş başına sabit maliyet, H bir birimi bir yıl stokta tutmanın maliyetidir. Örneğin D = 4.800, S = 1.000 TL ve H = 60 TL ise EOQ 400 adettir.

Stok tutma maliyeti nasıl bulunur?

Birim maliyeti yıllık stok tutma oranıyla çarparak. Oran; sermaye maliyeti, depo alanı payı, fire ve eskime, sigorta ve sayım işçiliğinin yıllık toplamının ortalama stok değerine bölünmesiyle bulunur.

EOQ'yu tam tutturmak gerekir mi?

Hayır. Toplam maliyet eğrisi EOQ civarında düzdür; EOQ'nun biraz altında ya da üstünde sipariş vermek maliyeti az değiştirir. Tedarikçinin koli ya da palet adedine yuvarlamak genellikle sorun yaratmaz.

Toplu alım indirimi her zaman mantıklı mı?

Değil. İndirimli fiyatla yıllık toplam maliyeti (alım + sipariş + stok tutma) hesaplayıp EOQ ile karşılaştırın. İndirim kazancı küçükse, bağlanan nakit, depo alanı ve talep düşerse elde kalma riski indirimi değersiz kılabilir.

EOQ mevsimsel ürünlerde kullanılabilir mi?

Doğrudan değil. Formül yıl boyunca sabit talep varsayar. Mevsimsel ürünlerde yıllık talep yerine sezon talebini kullanın, sezon sonunda elde kalacak stoğu ayrıca değerlendirin ve kampanya dönemleri için ayrı plan yapın.